مقدمه
بناهای تاریخی، زمانی خود بنای روز و معاصربوده و مکانی برای زندگی و رفع مشکلات و نیازهای مردمی که در آن عصر می زیستهاند به شمار می رفتهاند. این بناها بر اثر گذشت زمان به نام بنای تاریخی خوانده می شود و این یک امر مسلم است که حفاظت از بناهای تاریخی یا آثار تاریخی صرفا یک حفاظت فیزیکی نمیتواند باشد و حفاظت فیزیکی به تنهایی نمیتواند برای آن کافی باشد و یا ایجاد قوانین و آیین نامه ها که بر اساس آن بشود بناهای تاریخی را مورد حفاظت قرار داد کفایت نمیکند. در نهایت مردم باید متوجه این امر شوند که این نوع بنا چه ثمره و فایدهای برای زندگی آنها دارد، از طرفی زندگی و یا حیات مدنی شهر و یا زندگی مردم روستا به نوعی مرتبط با بنای تاریخی شهرو یا روستای خودشان باشد.
مسلما بناهای تاریخی یا بخشی از میراث فرهنگی، مکان یا زیستگاه انسان در منطقه است یعنی بناهای تاریخی می توانند بخشی از سرمایه اصلی شهرها و روستاهای کشور را تشکیل دهند.
امروزه این امر بدیهی است که حفاظت از سرمایههای اصلی که همان میراث طبیعی و تاریخی جهان است، زمینه را برای برنامه ریزی توسعه مدیریت شهری فراهم میکند. وقتی مردم با این ارزش آشنا شوند و هویت و وابستگی خود را به زیستگاه و بخشی از آن را در ابنیه تاریخی ببینند، این شیوه در درک و تلقی مردم از بافت شهر تاریخی می تواند موثر باشد . از طرف دیگر وقتی این امکان فراهم باشد که در بخشی از این بناها همچنان زندگی و حیات جاری باشد و نوع و کیفیتی از زندگی ارائه شود که برای مردم مطلوب تر و پرثمرتر باشد ، به این معنا که وقتی شما در یک خانه تاریخی زندگی میکنید از ارزش افزوده بیشتر مادی و معنوی برخوردار باشید، به عبارتی آن خانه گران تر از خانه معاصر باشد و از یک سری تخفیف های قانونی برای حفاظت از آن برخوردار باشد و مردم تشویق شوند که در این بناها زندگی کنند. برای همین صرف این که کل بناهای تاریخی یک شهر را بخریم و حفاظت کنیم و خالی نگه داریم و یا به موزه تبدیل کنیم مراد نیست. برای این که بخش عمده ای ازبناهای تاریخی مکانی برای تداوم حیات و زندگی در شهر تلقی می شود، یعنی باید در خانه های قدیمی زندگی کرد. یا کیفیتی از کار که هیچ صدمه ای به آن بنا نزند در آنجا اتفاق بیافتد ، مثل کاربری های آموزشی و فرهنگی و یا حتی تجاری که مخل حیات ساختمان نباشد. بنابراین شاهد بقا یا تداوم بناهای تاریخی خواهیم بود.
این بناها هویت و شناسنامه مردم آن ناحیه را تشکیل می دهند . بناهایی به صورت یادمان در میآیند تا با نگاه به آنها از مسیر نیاکان و پدران خود آگاه شویم، این بناها در دید مردم آن شهر و مکان به یک ارزش تبدیل می شود ، مردم با این بنا ها می توانند جایگاه خود را در جامعه امروزی و دنیا و مردم منطقه و کشور خود تعریف کنند.
بحث مهم دیگر "حفاظت" است. بهترین حفاظت از بنای تاریخی معرفی آن است. هر چه بیشتر بناها و ارزش آنها برای مردم معرفی شود و مردم نسبت به آن آگاه باشند و مطلع باشند و آن را در میان خود ببینند بهترین حفاظت است. بنایی که محصور شود و معرفی نشود ، شناخته شده نیست و همیشه در خطر استهلاک وتخریب و دستبرد است. بنابراین حفاظت ، معرفی و احیا و ایجاد شرایط زندگی در بناهای تاریخی با اهمیت است. باید شرایط اجتماعی به وجود بیاید و در پی توسعه ای فرهنگی ، زندگی و حیات مردم در داخل این بناها و بافت های تاریخی باشد.
روشهای معرفی متفاوت است. با معرفی یک مکان درهای این مکان بازمی شود و به افراد معرفی میشود، تا معرفی در کتب آموزشی و برنامه های درسی همه نهادهای متولی آموزش. رسانهها بزرگترین مکان آموزشی هستند، شکل رسانه تفاوتی نمیکند، مگر این که میزان مخاطب را تغییر دهد. پس معرفی؛ برنامه ریزی جامع را می طلبد که سازمان میراث فرهنگی متولی راهبرد و هدایت آن است.
شیوه دیگرمعرفی؛ ایجاد رویدادها است. اگر مجموعهای از رویدادهای جاذب که مرتبط با زندگی مردم است اعم از رویدادهای فرهنگی - که باارزش ترین رویدادهاست - تا رویدادهای غیرفرهنگی و تجاری را در چنین فضاهایی ایجاد کنیم، منجر به معرفی این بناها میشود و مردم را متوجه ارزش هایی می کند که در کنارش زندگی میکنند. معرفی از چاپ برورشور و فیلم و معرفی در محل و ایجاد رویداد و ایجاد حوادث فرهنگی اقتصادی تاریخی اجتماعی و فرهنگی و در نهایت تدوین یک فرهنگ آموزشی در بدنه آموزشی کشور و تمام رسانه ها است.
معرفی تنها معرفی ابعاد و طول و حجم اثر و بنا نیست، بلکه در معرفی ارزش آن اثر را برای مردم نشان می دهیم. نتیجه معرفی، منجر به این می شود که به دنبال ایجاد و یا احیای فرهنگ تاریخی خود باشیم تا این ارزش ها برای مردم ملموس تر شود.
معرفی در واقع یک راهکار است که به نوعی در بخشی از بناها انجام شده است. در دهه ی اخیر شاهد یک تحول مهم در زندگی اجتماعی مردم بودیم و آن ایجاد یک سرمایه اجتماعی برای میراث فرهنگی بود . بر اساس همین مجموعه فعالیت های معرفی در بخش های مختلف بود که توجه عمومی به ارزش میراث فرهنگی جلب شد. اگر دو دهه پیش تخریب صورت میگرفت فقط علاقه مندان متاثر می شدند، اما امروزه می بینیم که پاسداشت میراث فرهنگی به یک حساسیت و تعصب عمومی تبدیل شده است و این جای شکر دارد.
نمونه های مختلفی از این نوع میبینیم . نمونه خوب آن احیای بازار تبریز است که بزرگترین سازه مسقف دنیا است. مرمت این بازار نود درصد با اعتبارات خود بازاریان صورت گرفت، در حالی که اول در تقابل بودند، اما دیدند که با این کار زندگی آنها بهتر تامین می شود و ثمره اقتصادی دارد و فعالیت اقتصادی در حوزه فرش که به بیرون از بازار منتقل شده بود با احیا به داخل بازار می آید و منجر به رونق بازار می شود.
نمونه دیگر احیای بافت محله فهادان در یزد بود .این بافت تاریخی در دهه هفتاد به شدت آسیب دید و با ایجاد بولوار ، رو به انهدام رفت و تنزل پیدا کرد و حتی قشر اجتماعی حاضر دراین بافت تنزل یافت . اما با احیای مرتب بناها و ایجاد فضای سکونت گاه و اقامت گاه و تشکیل انجمن دوستداران میراث فرهنگی فهادان امروزه شاهد ترقی و ایجاد ارزش افزوده مالی و معنوی در بافت فهادان هستیم که در نهایت منجر به حفاظت از این بافت شده است .این بهترین حفاظت بود. در حالی که اگر صد قانون هم مصوب می شد و با مردم درگیر میشدیم نمیشد یک مشت بنای خشتی چینه ای را که در حالت اضمحلال است نجات داد. پس باید این ها به ارزش های معنوی و مادی مردمی که در آنجا زندگی می کنند تبدیل شود. اشاره به یزد و تبریز این نکته جالب را به دنبال دارد که مردمی که دارای درک اقتصادی صحیح تر هستند و حداقل مشهور به این هستند ، بهتر می توانند اهمیت بافت تاریخی را درک کنند و مشکل آنها در این زمینه کمتر است.
دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی نهادی است که به نوعی مسوولیت جمع آوری و معرفی و حفاظت داده ها و ارزش های علمی و فرهنگی در حوزه آثار تاریخی غیرمنقول را به عهده دارد و به صورت یک پشنوانه علمی و فرهنگی برای جامعه در می آید. دانشنامه تکیه گاهی است برای کسانی که در امور مختلف فعالیت میکنند؛ از مهندسین مشاور و طراحان شرکت های مرمت گرفته تا افرادی که مطالعات و تحقیقات تاریخی و اجتماعی و انسان شناسی و غیره انجام می دهند و حتی دیگرانی که تصمیم به برنامه ریزی های اقتصادی و تجاری دارند .همه علاقمندان می توانند به چنین بانک هایی مثل کتابخانه الکترونیکی بازو در دسترس مراجعه کنند و اطلاعاتی را به دست آورند که می تواند زمینه هر یک از آن برنامه ریزی ها و نیازها باشد که دوره تناوبی فعالیت این افراد را در بر بگیرد.
آینده روشن تر است چون دنیایی که ما در آن زندگی میکنیم در حال فعالیت در سطوح مختلف برای احیای حیات مدنی و اجتماعی و فرهنگی خود است و بالطبع هر چه جلوتر می رویم و شاهد رشد فرهنگی و اجتماعی مردم خود هستیم می بینیم که نتایج این توجه بیشتر به میراث تاریخی و طبیعی زیستگاه و توجه به این ارزش ها است. وقتی میبینیم که فیلم سیصد ساخته می شود و مردم متاثر می شوند به فال نیک بگیریم. قبلا هم فیلم های این چنینی ساخته می شود اما مردم این طور حساس نمی شوند . این حساسیت از این جا شروع می شود از تغییر نام خلیج فارس دیده می شود انعکاسش در سطح دنیا از طرف جامعه ایرانیان مشاهده می شود تا امروز وقتی که یک برنامه تاریخی حتی تهدید یا از طریق ایجاد ثبت می شود. وقتی در بازار تخریب را شاهد هستیم عکس العمل مردم را نیزمی بینیم. زمانی حمام خسرو آباد تخریب شد و هیچ واکنشی اجتماعی را ندیدیم اما امروز ایجاد برج جهاننما با واکنش همراه است. اینها فال نیک است. جامعه از سطوح مدیریتی تا بافت مردمی که زندگی می کنند به این ارزش ها آگاه هستند .
این ارزش ها بخشی دینی و اعتقادی و باور ماست زمانی که مکان های مذهبی مورد بازسازی هایی قرار میگیرد که ارزش های تاریخی اش مخدوش میشود به هویت و اعتقاد و باورهای ما صدمه می زند. زیارت یک فرهنگ است و در بدنه اجتماع وجود دارد.
در جامعهای مثل انگلستان وقتی جنگ جهانی دوم می شود و لندن همه اجزایش را از دست میدهد، در بازسازی همه اماکن همه به شکل اول ساخته می شود چون باید دوباره لندن احیا شود و نه شهر دیگری.
در کشورهایی که دارای سابقه تاریخی هستند و این رشد را پیدا کردهاند این مشاهده میشود ما نباید خود را با کشورهای جدید الورود مقایسه کنیم که ساخت و ساز شکلهای دیگری دارد و نمی تواند برای ما الگو باشد. الگوی جامعه ما الگوی تاریخی است، دارای سرمایه تاریخی زیاد که باید خود الگوساز باشد. یک یا دو جامعه وجود ندارد که تداوم و حیات بیش از سه هزارسال داشته باشد. در این جامعه برنامه ریزی و اقدام قطعا متفاوت است.
تاریخچه آجر
آجر از قدیمی ترین مصالح ساختمانی است که قدمت آن بنا به عقیده برخی از باستان شناسان به ده هزار سال پیش می رسد.در ایران بقایای کوره های سفال پزی و آجر پزی در شوش و سیلک کاشان که تاریخ آنها به هزاره چهارم پیش از میلاد می رسد پیدا شده است. همچنین نشانه هایی از تولید و مصرف آجر در هندوستان به دست آمده که حاکی از سابقه شش هزار ساله آجر در آن کشور است واژه آجر بابلی و نام خشت هایی بوده که بر روی آنها منشورها قوانین و نظایر آنها را می نوشتند گمان می رود نخستین بار از پخته شدن خاک دیواره ها و کف اجاق ها به پختن آجر پی برده اند.
کوره های آجر پزی ابتدایی بی گمان از مکان هایی تشکیل می شده که در آن لایه های هیزم و خشت متناوبا روی هم چیده می شده است.
فن استفاده از آجر ازآسیای غربی به سوی غرب مصر و سپس به روم و به سمت شرق هندوستان و چین رفته است در سده چهارم اروپایی ها شروع به استفاده از آجر کردند ولی پس از مدتی از رونق افتاده و رواج مجدد از سده ۱۲ میلادی بوده که ابتدا از ایتالیا شروع شد.
در ایران باستان ساختمان های بزرگ و زیبایی بنا شده اند که پاره ای از آنها هنوز پا بر جا هستند:
نظیر طاق کسری در غرب ایران قدیم
آرامگاه شاه اسماعیل سامانی در گنبد کاووس و مسجد اصفهان را که با آجر ساخته اند همچنین پلها و سد های قدیمی مانند پل دختر سد کبار در قم از جمله بناهای قدیمی می باشند.
انواع آجر در ایران قدیم
در ایران هر جا سنگ کم بوده و خاک خوب هم در دسترس بوده است آجر پزی و مصرف آجر معمول شده است اندازه آجر ایلامی حدود ۱۰×۳۸×۳۸ سانیتی متر بوده پختن و مصرف آجر در زمان ساسانیان گسترش یافته و در ساختمان های بزرگ مانند آتشکده ها به کار رفته است اندازه آجر این دوره جدود ۴۴×۴۴×۷تا ۸ بوده است و بعد های آن ۲۰×۲۰×۳ تا۴ سانتی متر کاهش یافت.
در فرش کردن کف ساختمان از آجر بزرگتری به نام ختائی به ابعاد ۵×۲۵×۲۵ سانتی متر و یا بزرگتر از آن به نام نظامی در ابعاد ۴۰×۴×۵ سانتی متر استفاده می شده است از انواع دیگر آجر در گذشته آجر قزاقی می باشد که پیش از جنگ جهانی اول روسها آن را تولید می کردند که ابعاد آن ۵×۱۰×۲۰ بوده است آشنایی با آجر و مواد اولیه آن آجر نوعی سنگ مصنوعی است که از پختن خشت خام و دگرگونی آن بر اثر گرما به دست می آید خاک آجر مخلوطی است از خاک رس ماسه فلدسپات سنگ آهک سولفات ها سولفورها فسفات ها کانی های آهن منگنز منیزیم سدیم پتاسیم مواد آلی و...
مراحل ساخت آجر عبارتند از:
- کندن و ستخراج مواد خام
- آماده سازی مواد اولیه
- قالب گیری
- خشک کردن
- تخلیه و انبار کردن محصول
- انواع کوره های آجر پزی
پس از خشک شدن خشت ها را در کوره می چینند طرز چیدن آنها طوری است که بین آنها فاصله وجود دارد تا گازهای داغ و شعله بتواند از لای آنها عبور کند کوره های آجر پزی سه نوع هستند:
کوره تنوره ای هوفمان و تونلی
قابل ذکر است که کوره های تونلی مدرن ترین کوره های آجر پزی می باشند که در آنها سرامیک های ممتاز و صنعتی نیز می پزند ویزگی های آجر آجر خوب باید در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ بدهد صدای زنگ نشانه سلامت توپری و مقاومت و کمی میزان جذب آب آن است آجر خوب باید در آتش سوزی مقاومت کند و خمیری و آب نشود رنگ آجر خوب باید یکنواخت باشد و همچنین باید یکنواخت و سطح آن بدون حفره باشد سختی آجر باید به اندازه ای باشد که با ناخن خط نیفتد.
استاندارد آجر در ایران
بنابر آخرین استاندارد ایران به تاریخ ۷ خرداد ۱۳۵۷ در مورد آجرهای رسی آجرها به دو گروه دستی و ماشینی تقسیم بندی می شوند آجر های دستی خود به دو نوع فشاری و قزاقی سفید و آجر ماشینی نیز به توپر و سوزاخ دار گروه بندی شده اندمیزان جذب آب مطابق استاندارد ایران در آجرهای دستی حداکثر ۲۰% در آجر های ماشینی ۱۶% و حدلقل برای هر دو نوع آجر ۸% تعیین شده است.
انواع آجر غیر رسی و اشکال آن
آجر جوش آجر خاص در صنعت سفال پزی است که در کشورهای صنعتی دارای اهمیت ویزه ای است از این آجر برای نماسازی ساختمان ها فرش کف پیاده روها پوشش بدنه و کف آبروها و مجراهای فاضلاب و تونل ها و ساختن دودکش ها فرش کف کارخانه ها انبارهای کشاورزی و سالن های دامداری پرورش طیور استخر های صنعتی و جز اینها استفاده می شود.
انواع خاص آجر تولیدی در کشور های اروپایی آجر هایی در کشورهای صنعتی اروپاتولید می شوند که هنوز تولید آن در ایران مرسوم نشده است از آن جمله بلوک های تو خالی آتش بند برای نصب دور ستون ها به منظور جلوگیری از نفوذ آتش قطعات ویزه به شکل منحنی های کوز و کاس قطعات درپوش روی دیوار قطعاتی که از اجزا هستند مانند کلوک سرقد گوشه و جزاینها که هنوز در ایران تولید نمی شوند.
کلان بناهای آجری جهان
باغهای معلق بابل يکی از عجايب هفتگانه جهان، ديوار چين تنها بنای قابل رويت از کره ماه، مسجد ايا صوفيه از زيباترين بناهای مذهبی، تاج محل، قلعه قرون وسطايی مالبورگ در لهستان، ۲۰۰۰ معبد در پاگن برمه که بيش از نهصد سال دست نخورده باقی مانده اند، گنبد کليسای فلورانس، ۸۰۰ کيلومتر سيستم فاضلاب زير زمينی لندن، در يک نکته مشترک هستند: همه اين بناها از خشت پخته( آجر) ساخته شده اند.
جيمز کمپل در کتاب تاريخ جهانی آجر بسياری از اين بناهای تاريخی و همچنين ساختمانهای مدرن را هم از لحاظ تکنيکی و هم از لحاظ معماری به نحو شايسته ای بررسی کرده است.
به نظر وی آجر در عين پيچيدگی از ساده ترين مصالح ساختمانی است که به اندازه کافی مورد توجه مردم عادی و حتی معماران نيز قرار نگرفته است.
اين کتاب در ۷ بخش مختلف به صورت مقالات مستقل نوشته شده است.
در بخش اول کتاب، تمدن های بين النهرين و ايران قديم بررسی می شود. تاريخ استفاده بشر از خشت برای ساختمان سازی به ۱۰۰۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح باز می گردد. اما اولين بناهای آجری در حدود ۳۵۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح در منطقه بين النهرين ساخته شده اند.
کمپبل با گذری به تاریخ این دوره نه تنها به معرفی معماری، بلکه به فن آجرپزی و انواع مختلف استفاده از آجر می پردازد. از جمله بناهای باقی مانده از اين دوران شهر شوش و زيگورات چغا زنبيل در نزديکی آن است.
شوش و تيسفون مراکز معماری جهان باستان
شوش پايتخت ايلام حدود ۴۰۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح ساخته شد و دارای مهمترين بناهای آجری تمدن های اوليه بشری است. شکوه و عظمت شوش در زمان داريوش کبير به اوج خود رسيد.
خرابه های شوش در دهه پنجم قرن ۱۹ ميلادی توسط باستان شناسان بريتانيائی کشف شد. اما مهمترين کشفيات در شوش، از جمله حفاری و کشف تپه های آپادانا توسط باستان شناسان فرانسوی انجام گرفت.
قسمتی از قصر داريوش و تالار معروف آن را در موزه لوور پاريس می توان بازديد کرد. تا انقلاب ايران در بهمن 1357 انحصار تحقيقات باستان شناسی و حفاری در جنوب ايران همچنان در اختيار فرانسوی ها بود.
اهميت شوش از نظر باستان شناسی و تاريخ معماری از آن جهت است که تمامی سبک های مختلف ساختمان سازی از مناطق مختلف جهان باستان به نحوی دوباره در شوش يافت شدند.
داريوش با به کار گرفتن هنرمندان مناطق مختلف تحت سلطه خويش يکی از زيباترين شهرهای جهان آن روز را بنا کرده بود.
استفاده از آجرهای رنگی در ترکيبی زيبا که نمايگر توانايی هنری معماران آن زمان بود، در ساخت اين قصر به اوج خود رسيد. قصر داريوش حتی سالها پس از انقراض سلسله هخامنشيان الگوی معماری بود.
بعد از شوش، تيسفون پايتخت ساسانيان به مرکز معماری با آجر تبديل شد. قصر تيسفون با حدود ۲۵ متر دهانه بدون ستون های باربر و سقف گنبدی آن بزرگترين بنای آجری جهان بود.
بدون اغراق اين اثر بزرگ نمايانگر تکنيک والای معماری آن زمان بوده است. تحقيقات کمپل نشان می دهد که حتی تا چند قرن پس از انقراض سلسله ساسانيان در بسياری از مناطقی که سنگهای طبيعی برای ساختمان در دسترس نبوده است از اين تکنيک برای ساخت بناهای آجری استفاده می شده است. اين روش ساختمان سازی بعد ها توسط مسلمانان به اقصی نقاط امپراتوری اسلامی صادر شد.
نویسنده در قسمتی از بخش دوم به بررسی معماری دوران ساسانیان و سامانیان می پردازد. از زمان سامانيان و اولين خاقان چين در جهان باستان بناهای آجری بزرگتر و بلندتری به جا مانده اند، که اين حاکی از پيشرفت های تکنيکی آن زمان و بوجود آمدن ابزار کار مناسب است. از شاهکارهای معماری اين زمان مسجد ايا صوفيه در استانبول است، که در اصل به عنوان کليسا ساخته شده بود
بخارا و بناهای آجری
از اولين آثار معماری اسلامی مختص اين دوران، مسجد ماه خاصه در مجموعه چهار بکر بخارا و بخصوص مقبره امير منصور سامانی در بخارا، که به دستور شاه اسماعيل سامانی بنا شده بودند، به دليل ويژگیهای آنها جايگاه مهمی در معماری اين دوره دارند.
مقبره امير منصور سامانی که قرنها زير خاک مدفون بود، در سال ۱۹۳۴ ميلادی توسط باستان شناسان روسی کشف شد.
در بسياری از ساختمان ها با تالارهای بزرگ، نظير مساجد و سالنهای اجتماع از ويژگيهای فيزيکی گنبد برای سقف اين تالارها استفاده می شد.
پلان دايره وار شکل معمول اين بناها بود. اما در ساخت مقبره سامانی برای اولين بار گنبد کروی بر روی يک پلان مربع شکل ساخته شد، که اين انقلابی در هنر معماری و تکنيک ساختمان سازی بود.
معماران اين دوره به دليل حرام بودن مجسمه سازی در اسلام سعی بر اين داشتند که به شيوه سمبليک که پيچيدگی های خاص خود را داشت بناهای مذهبی خود را تزيين کنند.
تا قبل از پيدايش سراميک، حکاکی بر روی سنگ هنر بسيار مشکل و بر روی آجر غير ممکن بود. در مقبره سامانی از اين شيوه به نحو شايسته ای استفاده می شود. گنبد کروی سمبل آسمان، مکعب زير آن سمبل کعبه، و ترکيب اين دو با هم سمبل جهان است. فرم سبد مانند ديوارهای خارجی اين مقبره به نحو زيبايی بازی نور و سايه را به نمايش می گذارد. چهار نمای اين بنا در هر زمانی از روز به دليل زاويه متغير تابش خورشيد شکل متفاوتی به خود می گيرند.
معماری مذهبی در قرون وسطی
در قرون وسطی، معماری مذهبی چه در اروپای تحت نفوذ کليسای کاتوليک، چه در چين و برمه تحت نفوذ بوديسم، و يا معماری اسلامی در خاورميانه و شمال آفريقا و اسپانيا هدف مشترکی را دنبال می کند، تمامی صاحبان قدرت در اين دوره به اهميت معماری و ساختمان به عنوان يک اثر دايمی قدرت سياسی و مذهبی پی می برند و به شدت به ترويج آن می پردازند.
در بخش سوم کتاب تاريخ جهانی آجر بناهای مذهبی در آسيای جنوب شرقی و اروپای مرکزی و شمالی بخصوص فرانسه، ايتاليا و آلمان بعنوان مراکز معماری اروپا و معماری اسلامی از اسپانيا تا هند مورد بررسی قرار می گيرند.
به جرات می توان گفت که مرکز بناهای اسلامی آجری در ايران بوده است. حاکمان مختلف اين دوره از سلجوقيان تا مغولها و تيموريان دارای سبکهای مختلف معماری بوده اند که در تمامی آنها آجر مشترک است که می توان از مسجد امام علی در اصفهان، مسجد منار کلان در بخارا و از همه مهمتر مقبره سلطان محمد خدابنده در سلطانيه زنجان نام برد.
بخش چهارم منحصر به دوران رنسانس است. عليرغم تمرکز نويسنده بر معماری رنسانس و باروک ايتاليا که در ديگر کشورهای اروپايی از انگلستان تا روسيه نفوذ چشمگيری داشت، قسمت عمده ای از اين بخش به بررسی تکنيکی و هنری معماری صفوی می پردازد.
اصفهان که در قرون ۱۱ و ۱۲ ميلادی پايتخت سلجوقيان بود، با به قدرت رسيدن صفويان در سده 17 ميلادی و بخصوص در عهد شاه عباس به اوج شکوه و عظمت خود می رسد.
به جز مساجد و بناهايی نظير عالی قاپو و ميدان نقش جهان می توان از دو پل معروف اصفهان پل خواجو و سی و سه پل نام برد. اين دو پل آجری که اصل تقارن در آنها به دقت رعايت شده است، کاملا بر خلاف پلهای اروپايی طراحی شده اند.
بناهای ساخته شده در اين زمان بر روی پلهای اروپايی، کاملا بدون ارزش های معماری بودند، چرا که در اين دوره رودخانه ها در اروپا به عنوان فاضلاب هم استفاده می شدند و ساختمانهای مشرف بر اين رودخانه ها و يا بر روی پلها محل مناسبی برای سکونت نبوده اند. در عوض پلهای اصفهان بناهای با شکوهی بودند که به عنوان مرکز اقتصادی پايتخت، نقش مهمی ايفا می نمودند.
با پايان دوره صفويان عهد استفاده از آجر برای نمای ساختمان به عنوان سمبل معماری اسلامی نيز به تدريج از ميان می رود. برای مثال می توان از تاج محل در هند نام برد که از سنگ مرمر برای روبنای ساختمان استفاده شده است.
بخش پنجم به بررسی معماری عصر روشنگری می پردازد. متاسفانه در اين بخش به اندازه کافی به سبک نئوکلاسيسم و به عبارت ديگر معماری انقلابی در فرانسه توجه نمی شود و اين از معدود انتقاداتی است که می توان به اين اثر جالب وارد دانست.
بخش ششم مختص به معرفی و بررسی دوران صنعتی در اروپا و آمریکا است. با نگاهی به صنعت مدرن آجرسازی و به ويژه روند پیشرفت تکنیکی کوره های آجرپزی تمرکز کمپل متوجه معماری اروپای مرکزی است.
از بناهای مسکونی برای کارگران در انگلستان و همچنین ویلاهای شهری برای ثروتمندان تا ساختمان های عمومی و فرهنگی و مذهبی مورد بررسی دقیق کمپل قرار می گیرند.
نقش آجر در معماری نوين
بخش هفتم به بررسی و تحليل معماری قرن بيستم و استفاده آجر در سبکهای مختلف معماری اين دوره می پردازد.
عليرغم سبکهای کاملأ متفاوت و پيچيده معماری مدرن و تمايل کمپل به معماری اروپايی معروف به معماری مدرسه آمستردام، سعی وی در گذری بی طرف به مهمترين آثار اين دوره چشمگير است.
او موفق می شود آثار پيشروان معماری مدرن مانند لويی کان (Louis Kahn) را جدا از بحث های جانبی معرفی کند.
معرفی کارهای معماران بزرگ زمان حاضر مانند الوار آلتو (Alvar Aalto)، رنزو پيانو (Renzo Piano)، ويلم مارينوس دودک ( Willem Marinus Dudok)ماريو بوتا (Mario Botta) و فرانک لويد رايت(Frank Lloyd Wright) در اين بخش نقش مهمی را در معرفی معماری مدرن ايفا می کند که مطمئنا برای علاقه مندان و معماران جالب توجه است.
تاریخچه مسجد سازی در ایران
اولين نمونه هاي هنر و معماري اسلامي در منطقه خراسان شکل گرفت شيوه خراساني در قرن اول هجري و از ابتداي پذيرش دين مبين اسلام از سوي ايرانيان شروع شد وتا زمان حکومت آل بويه (ديلميان) قرن چهارم هجري ادامه داشت مساجد اوليه اسلام در خراسان با الهام از مسجد مدينه در يک فضاي چهار گوش با شبستاني در جهت قبله به وجود آمد به همين دليل آنها را شبستاني هم مي گويند.
در مجموع خصوصيات شيوه خراساني عبارتند از : سادگي تا مرز امکان . استفاده از مصالح بوم آورد . پرهيز از بيهودگي و مردم واري فوق العاده است.
معماري اين شيوه بسيار ساده و خالي از هر گونه شکوه است از ارتفاع زياد پرهيز شده " گچ بري ساير تزئينات و نما سازي پر هزينه از ميان رفته است .
مصالح بيشتر از نوع ساده و ارزان قيمت و در واقع از همان مصالحي بوده که در شيوه قبلي
(پارتي) به کار مي رفته است . از مهمترين تغيراتي که در اين شيوه در بنا ها به وجود آمده تبديل آتشکده ها و بناهاي رها شده (ساساني – زرتشتي) به مسجد بود تبديل آتشکده به مسجد بدينگونه صورت مي گرفته که يک طرف را که رو به قبله بوده مي بستند و آنجا را محراب قرار مي دادند . مسجد جامع بروجرد نمونه اي از آتشکده هاي چهار طاقي تبديل شده به مسجد است . از مهمترين بناهاي شيوه خراساني مي توان به مسجد جامع فهرج (قرن اول هجري)- مسجد تاریکخانه دامغان(قرن سوم هجري) – اصل مسجد جامع اصفهان (قرن دوم هجري) – مسجد جامع ابرقو مسجد جامع نايين (قرن چهارم هجري) – مسجد جامع اردستان (قرن پنجم هجري) – مسجد جامع نيريز (قرن پنجم هجري) اشاره کرد.
معرفی تعدادی از مساجد ایرانی ساخته شده در قرون یکم تا چهارم هجری قمری
مسجد تاريخانه دامغان
مسجد تاريخانه در دامغان واقع شده است و يكي از با عظمت ترين مسجد هاي اين منطقه به شمار مي رود. اين بنا به دليل سبك خاص معماري آن كه تلفيق سبك اسلامي – ساساني است از اهميت زيادي برخوردار بوده و متعلق به سال هاي قبل از 200 هجري قمري مي باشد. احتمالاً تاريخانه در زمان تسلط اعراب بر ايران، آتشكده يا معبدي مذهبي بوده كه بعدها به مسجد تبديل شده است. بناي مسجد تاريخانه كهن ترين و قديمي ترين بناي اسلامي است كه تا كنون در اين منطقه پا برجا بوده است.
طرح اصلي ساختمان مسجد به سبك حياط اندروني است كه يك صحن بزرگ تقريباً چهارگوش به طول 27 متر و عرض 26 متر را در برگرفته است و در گرداگرد آن رواقهايي با تاق ضربي آجري روي پايههاي گرد و قطور به بلندي 5/3 متر و قطر 5/1 تا دو متر وجود دارد. يكي از اين تاقنماها كه عميقتر و عريضتر از بقيه است, جاي مقصوره بوده و به همين جهت مواجه با قبله است. در ديوار عقب اين مقصوره، محراب را ساختهاند كه جهت قبله را معلوم ميكند و در مجاورت محراب نيز منبر موعظه قرار دارد.
در مورد معماري داخلي اين بنا بايد گفت: تاقهايي كه بدون مجاورت ديوار، روي ستونها ساخته شدهاند، معماري عهد ساساني را به ياد انسان ميآورد وستونهاي تاريخانه داراي تاقهاي ضربي وسيع و موازي با نماها هستند كه از طرف صحن مسجد، مانند ايوانهاي زمان ساسانيان باز و گشودهاند. از نظر معماري قطر و اندازه ستونهاي كاخ تپه حصار دامغان كه به جاي مانده از دوره ساسانيان است، برابر با اندازه و قطر ستونهاي تاريخانه (كه كم تر از حد نياز بناست) است كه اين نشان دهنده استمرار و تداوم معماري ساسانيان در دوره اسلامي است.طرح كلي بناي تاريخانه اگرچه به خاطر برآوردن نيازهاي عبادي بوده است، ولي احساسي از شكوه و زيبايي معماري كهن در بناهاي اسلامي را عرضه ميدارد كه بيشك، مظهر عظمت و در عين حال فروتني است.
ساختمان مسجد از نظر معماري و مصالح، كاملاً ساساني است و حتي آجرچيني شعاعي و ابعاد آجرهاي قرمز (به مساحت 35 سانتيمتر مربع و قطر 75 ميليمتر) و خود ستونها، شبيه طرحهاي كاخ ساساني است و تنها تفاوت جزيي آن با سبك ساساني، نوك تيز بودن بعضي از قوسهاي آن است كه براي اولين بار در ايران، با مقياس بزرگ به چشم ميخورد. اين مسجد در عين حال از سادهترين و حتي از نظر محاسبات سازهاي يكي از دقيقترين بناهاي مساجد صدر اسلام است. اين بنا در كل از ديوارهها و تاقهاي خشتي با مقدار كمي آجر و چوب ساخته شده و از اين حيث، يكي از مهم ترين بناهاي تاريخي است.
مسجد جامع فهرج یزد
اين مسجد در 30 كيلومتري خاور يزد واقع شده است. مصالح عمده بناي مسجد از خشت و گل است و تاريخ بناي آن به صدر اسلام باز ميگردد. ستونهاي قطور و پوشش تاق آن از نوع بيز گهواره ای یوده و فقط مناره مسجد كه آن نيز از گل ساخته شده به دورههاي بعدي مربوط است. اين مسجد در تاريخ معماري اسلامي ايران از اهميت بسيار بالايي برخوردار است و با مسجد تاريخانه دامغان قابل مقايسه است. با توجه به حفظ هويت و اصالت آن طي چهارده قرن، بدون شك از مواريث كم نظير فرهنگ و تمدن اسلامي است.
مسجد جامع اردستان
بنای مسجد جامع اردستان در مركز محله محال اردستان واقع شده و از كهن ترين مساجد ايران است كه براساس بررسی های صورت گرفته بنای اوليه آن ، مربوط به قرون اوليه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجديد بنا و در دوره های ديگر، بخشهای مختلفی به آن اضافه شده است. براساس بررسیهای باستان شناسی، مسجد جامع اوليه اردستان، بين اواخر قرن دوم هجری تا نيمه اول قرن چهارم هجری، بر روی بقايای ساختمانهای بزرگ خشتی ـ احتمالاً از دوره ساسانی ـ ساخته شده است. در نيمه دوم قرن ششم هجری، با تخريب بخشی از شبستان جنوبی مسجد اوليه، گنبدخانه كنونی بنياد شده و چندی بعد از آن، ايوان جنوبی و رواقهای متصل به آن ساخته شدهاند. در مرحله بعد، با حفظ تركيب اصلی، تغييراتی در جرزها و پايهها به منظور تقويت و تحكيم آنها صورت گرفته و سرانجام در مرحله چهارم ساختمانی كه احتمالاً دوره صفوی را شامل میشود، ايوانهای ديگر ـ خاوری، باختری و شمالی ـ به صحن اضافه شدهاند. گسترش و اتصال مسجد به بناهای ديگر ـ مدرسه و حسينيه ـ نيز در همين دوره صورت گرفته است. با توجه به اطلاعات به دست آمده، ايوان شمالی و غرفه های جانبی آن، در يک زمان ـ 946هـ . ق بر روی آثار مسجد اوليه بنا شده است.
اين مسجد در دوره اخير به صورت علمی مورد مطالعه و تعمير قرار گرفته و به شماره 180 به ثبت تاريخی رسيده است.
مسجد قدیمان نائین
مسجد قديمان در كنار حسينيه كلوان و در امتداد راه منتهی به دروازه كلوان قرار دارد. مشهور است كه اين مسجد، اولين مسجد جامع نايين در قرون نخستين هجری بوده است. اين نكته با توجه به شواهد تاريخی و الگوی شكل گيری شهر، غيرمتحمل نيست. بنای مسجد بسيار ساده و فضای اصلی آن، تنها شبستان ستونداری در جهت قبله است كه ظاهراً تعمير و بازسازی شده است. در سه جبهه ديگر صحن، تعدادی غرفه و طاق نما وجود دارد. در زير صحن مسجد، يک شبستان زمستانی وجود دارد كه روشنايی آن توسط روزنههايی كه در كف مسجد قرار دارد و روی آن ها را با سنگ مرمر پوشاندهاند، تأمين می گردد. راه دسترسی به اين شبستان، از داخل كوچه سرپوشيده منتهی به حسينيه و در زير محلی كه به قدمگاه حضرت امام رضا مشهور است، قرار دارد. اين بنا دارای دو ورودی ساده است.
مسجد شوش
مسجد شوش در روی بخش خاوری خرابه های باستانی شوش قرار داشته و از اواخر سده اول هجری قمری بوده و دارای بخش های حياط مرکزی آلارستون دار حصار بيرونی درگاه . منار9 بوده است.
مسجد زرنج زاهدان
مورخان ایرانی در دوره اسلامی از مساجدی نام بردهاند كه محل تعلیم علوم دینی و ادبی بودند مثلاً در سیستان یكی از حاكمان عرب به نام عبدالرحمن بن سمره (سده اول هـ.ق.) مسجد آدینهای ساخت كه حسن بصری عالم معروف دینی سده اول و دوم مدتی در آنجا سرگرم تدریس و تعلیم مسایل دینی بود .این مسجد در مقابل زندان شهر زرنج واقع بوده مقدسی ضمن توصیف زرنج میگوید : مسجد جامع در آن است و زندان برابر آن ، شگفت انگیز ساخته شده است كه دو آتشگاه (مناره) دارد ، یكی كهن و دیگری را با مس پوشیده است و آن را یعقوب لیث ساخته است.
مسجد جامع عتيق شيراز
اين مسجد که به نام های«مسجد جامع عتيق»، «مسجد جمعه»، «مسجد آدينه» و «مسجد جامع» نيز معروف است، از كهن ترين مسجد های استان فارس و شهرستان شيراز می باشد که در خاور شاهچراغ قرار گرفته و ساختمان آن اولين هسته تاريخی شهر شيراز است. اين مسجد پس از لشكركشی عمر و ليث صفاری در سال 276 هجری قمری به شيراز، به شكرانه پيروزی و تصرف اين شهر بنا شد ه و كار ساخت آن، در سال 281 هجری قمری خاتمه يافت. ساختمان مسجد جامع عتيق، بنايی بلند و مجلل با حجره ها و شبستان های بسياری است كه كاشی كاری های سقف(معروف به طاق مرواريد) آن از زيبايی خاصی برخوردار است. اين مسجد دارای چندين حجره و شبستان است و برخی قسمت های آن دو طبقه و 6 درب ورودی و خروجی می باشد.
در دو طرف شبستان دو طبقه وجود دارد كه سقف آن از آجر است و در انتهای آن نيز، محرابی كاشی كاری شده قرار دارد. سقف اين محراب با كاشی لاجوردی كاشی كاری شده است و دو طرف محراب نيز سنگ كاری شده است. در كنار اين محراب، تاريخچه مرمت مسجد بر روی دو سنگ نقش گرديده است.
طی هزار سال اخير، اين مسجد چندين بار از جمله در زمان اتابكان، در زمان سلطان ابراهيم ميرزا پسر شاهرخ گوركانی، در دوره صفويه و در سال 1315 شمسی به وسيله اداره حفاظت آثار باستانی تعمير و بازسازی شده است.
مسجد سنگی ایچ استهبان
مسجد سنگی ايج از يادگارهای دوره ساسانی است که در روستای ايج شهرستان استهبان واقع می باشد. اين بنا قبل از اسلام قلعه دارالامان نام داشت، در دوره اسلامی با افزودن محرابی به آن، بنا به شکل مسجد درآمده است. شکل اصلی بنا به شکل ايوان است بدنه اصلی مسجد از جنس سنگ و گچ بوده و ارتفاع آن 3 متر می باشد که در دل صخره سنگی کوه قلات آبی کنده شده است. در مجاورت اين مسجد(قلعه) هفت برکه وجود دارد که آن را بن دره می نامند و در نزديکی آن هم معبری از زمان های قديم باقی مانده است.
مسجد جامع دلگشا
اين بنا در محله دلگشا در کناره خيابان ساحلی بندر عباس واقع شده و بنای قديمی آن در سال 175 ه.ق توسط زين العابدين ابوالقاسم اوزی بنا شده و در حدود سال 1354 ه ش به غير از بخشی از شبستان آن کاملا تجديد بنا شده و گسترش يافته است. بنای قديمی مسجد مشتمل بر شبستان ستوندار با 12 ستون در ميانه و ايوان های ستونداری در سه جبهه باختري، جنوبی و خاوري بوده است. از اين بنا تاکنون بخش ستونداری در ميانه شبستان جديد باقی مانده که تنها قسمت درخور توجه و مطالعه بناست. اين بخش از شبستان دارای 12 ستون با ساقهای استوانههای و پايهای مکعب است که ستون ها در بالا توسط قوس های جناغی به همديگر اتصال يافته و زمينه را برای برپا داشتن مسطح تير پوش فراهم ساخته اند. ساقه و پايه ستون ها در تعميرات اخير با قطعات سنگ نما پوشش يافته است. سر ستون ها و بخش های فوقانی آن ها دارای تزيينات گچی است. بخش های جديد بنا و خاصه نمای بيرونی آن فاقد اصالت تاريخی و هنری است.
مسجد برخ قشم
ساختمان اوليه اين مسجد، در سالهاي اوليه اسلامي در خلال فتح جزاير و بنادر ايران به دست عمروبن عاص و به امر او در روستاي كوشه قشم ساخته شده است. اين مسجد در سال 244 هـ.ق يكبار تعمير شده و در سال 736 هـ.ق بر اثر زلزله بخش هایی از آن منهدم شده است . پس از چندي در سال 737 هـ.ق توسط سلطان فتح الله نواده سلطان محمود كه احتمالاً يكي از پادشاهان هرمز و يا لارستان بوده، تجديدبنا شده است. در محوطه اطراف مسجد، گورستان وسيع و نخلستانهاي متعدد جلب توجه ميكنند.در كنار مسجد برخ، يك بركه دراز به صورت شمالي و جنوبي وجود دارد تا سال 1300 هـ.ق اين مسجد در مركز روستا قرار داشت و به عنوان مسجد جامع از آن استفاده ميشد. محراب مسجد در قسمت شمالي واقع شده و در بالاي محراب آثار قابي از گچ ديده ميشود كه در حدود 1 متر ارتفاع و 5/1 متر طول دارد. در حال حاضر فقط يكي از اضلاع اين قاب بر روي ديوار باقي مانده است و سه ضلع ديگر آن فرو ريخته است ولي هنوز آثار آن پابرجاست. در اين مسجد لوحي از چوب وجود داشته است كه تاريخ بنا، انهدام و تعمير مسجد بر روي آن قيد شده بوده است. اين لوح به تهران منتقل شده و در يكي از موزهها نگهداري ميشود.
مسجد جامع نی ریز
مسجد جامع نيريز ( استان فارس ) يكی از قديمی ترين و مهم ترين بناهای قرن چهارم هـ . ق و از بناهای نخسين سده های اسلامی است. اين مسجد در ابتدا آتشكده ای بوده و پس از ظهور اسلام به مسجد تبديل شده است. تاريخ ساخت محراب مسجد، سال 363 هجری قمری ذکر شده است و به گفته مورخين، بنای اصلی اين مسجد به سال 340 هـ . ق تعلق دارد. ايوان بلند اين مسجد به سبک معماری اصيل ساسانی بنا شده و از نمونه های مشخص معماری ايران پس از اسلام بوده و در سال 1312 در فهرست آثار باستانی ايران به ثبت رسيده است.
مسجد جامع بروجرد
مسجد جامع بروجرد از نخستین مسجدهای ساخته شده در ایران است و بنا بر شواهد، قدیمی ترین مسجد موجود در غرب و جنوب غربی ایران است. اين مسجد زیبا در شرق شهر بروجرد واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهاي منحصر به فرد شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد در قرون دوم و سوم قمری با دستکاری در یک آتشکده بزرگ ساسانی بنا نهاده شد. اعراب در حمله به ایران آتشکده های زیادی را تبدیل به مسجد کردند که مسجد جامع بروجرد نیز نمونه ای از همین دست است. اين بنا در شمال خيابان جعفري واقع گرديده و در روزگار بودولف عجلی توسط وزير او حمويه بن علی بين سال هاي 150 تا 226 ه . ق بنا شده است . بنای اصلي مسجد ‚ فضاي گنبدداری با ايوانی در برابر آن است. در دوره هاي بعد، محوطه سازی آن در قرون 4 و 5 و نیز الحاقات و تعميرات آن بر طبق كتيبه هاي موجود، در سال هاي 1022 ‚ 1069 ‚ 1092 و 1209 ه . ق صورت گرفته است .
ایوان جنوبی و گلدسته های مسجد جامع بروجرد
همانطور که گفتیم نام محلی آن مسجد جمعه masjed jom'a یا با گویش بروجردی مچد جمه maččed jomma نامیده می شود یکی از نخستی مسجدهای ساخته شده در ایران است که در قرن دوم تا سوم هجری در شهربروجرد بنا نهاده شده است. اين مسجد زیبا در دل یکی از محله های تاریخی شهر نام دانگه واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهاي منحصر به فرد استان لرستان به شمار می رود.
مسجد جامع در اصل بر روی یک آتشکده بنا نهاده شده است. عربها در حمله به ایران آتشکده های زیادی را تبدیل به مسجد کردند که مسجد جامع بروجرد نیز نمونه ای از همین دست است. بين سال هاي ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمری که و در زمان حکومت ابودلف بر غرب ایران، بنای مسجد جامع بروجرد با حضور وزیر وی با نام حمویه یا حموله آغاز شد. شبستان شمالی مسجد نیز اندکی دیرتر و در قرن چهارم ساخته شد. با توجه به تاریخ طولانی (دوازده قرن) این مسجد، آسیب های متعددی بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازی قرار گرفته است. شواهد و کتیبه های گوناگون، از بازسازی مسجد در دوره های سلجوقی، صفوی و قاجار خبر می دهند. محوطه سازی مسجد در قرون 4 و 5 و نیز الحاقات و تعميرات آن بر طبق كتيبه هاي موجود، در سال هاي 1022 ‚ 1069 ‚ 1092 و 1209 ه . ق صورت گرفته است .
معماری مسجد جامع بروجرد بسیار منحصر بفرد و یکی از شاهکارهای تاریخی معماری ایران می باشد که هم ویژگی های معماری اسلامی و هم معماری باستانی ایران (ساسانیان) را در خود جای داده است. مسجد دارای دو درب غربی و شرقی است که به صورت غیر مستقیم به صحن اصلی باز می شوند. در جنوب صحن، گنبد و ایوان اصلی مسجد که قدیمی ترین بخش آن است قرار دارد و در ضلع شمالی نیز شبستان مسجد با ارتفاعی کمتر از سایر بخشها قرار گرفته که در تابستانها فضای خنکی را ایجاد می کند. ایوان جنوبی دارای دو گلدسته است که بعدها به مجموعه افزوده شده است.
بنـاي اوليـه ايـن مـسجـد بـه صـورت مجموعهاي شامل مسجد , حمام , آب انبـار , ساختمان غـريـب خـانـه, ميـدان و سـايـر متعلقات بوده كه امروزه بعضي از اين آثار از بين رفته است . بناي مسجد جامع از نظر شكـل از نـوع مساجد تـك ايـوانـي اسـت كـه داراي دو در ورودي در قسمت هاي شرقي و غربي است . بنا شامل يك حياط مركـزي، ايـوان , فضاي گنبدخانه و شبستانهاي اطراف آن و يك شبستان وسيع زمستانـي در طرف شمـال حيـاط مركزي است. بنابر شواهد موجود، صفویان، زندیان و قاجاریان تعمیرات بنیادی در مسجد انجام داده اند و بخش هایی به آن افزوده اند .
مسجد جامع بروجرد:
مسجد جامع بروجرد که در در گویش محلی مسجد جمعه نامیده می شود از قدیمی ترین مسجدهای ایران است و به احتمال، قدیمی ترین مسجد موجود در نواحی غربی ایران است. اين مسجد زیبا در شرق بروجرد و در محله قدیمی دانگه – امروزه خیابان جعفری - واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهاي منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است. مسجد دارای دو درب غربی و شرقی است که درب غربی مربوط به دوره صفویان است. درب شرقی در کنار بازار کوچکی (امروزه معروف به بازار زغال فروش ها) قرار گرفته و کنده کاری های زیبایی دارد. ورودی مسجد از درب شرقی بسیار زیبا و هنرمندانه است. بنـاي اوليـه ايـن مـسجـد بـه صـورت مجموعهاي شامل مسجد , حمام , آب انبـار , ساختمان غـريـب خـانـه, ميـدان و سـايـر متعلقات بوده كه امروزه بعضي از اين آثار از بين رفته است . بناي مسجد جامع از نظر شكـل از نـوع مساجد تـك ايـوانـي اسـت كـه داراي دو در ورودي در قسمت هاي شرقي و غربي است . بنا شامل يك حياط مركـزي، ايـوان , فضاي گنبدخانه و شبستانهاي اطراف آن و يك شبستان وسيع زمستانـي در طرف شمـال حيـاط مركزي است. بنابر شواهد موجود، صفویان، زندیان و قاجاریان تعمیرات بنیادی در مسجد انجام داده اند و بخش هایی به آن افزوده اند
مسجد جامع بروجرد در قرن سوم هجری و در زمان خلافت معتصم عباسی بنا شده است. در آن زمان ایالت جبال (کوهستان – ماد) که نواحی غربی، مرکزی و شمال غرب ایران را شامل می شده، توسط یکی از حکمرانان عباسی بنام قاسم بن علی مشهور به ابودلف (ابی دلف) اداره می شده است. بنابر منابع متعدد، ابو دلف بروجرد را که در حد شهرکی بود رونق بخشید و مسجدی در آن ساخت و منبری در آن برپا کرد. این مسجد همان مسجد جامع کنونی است. شبستان شمالی مسجد نیز اندکی دیرتر و در قرن چهارم ساخته شد. این شبستان زیبا دارای ستونهای فراوانی است و دريچوبي با نقشهاي برجسته دارد.با توجه به تاریخ طولانی (حدود یازده قرن) این مسجد، آسیب های متعددی بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازی قرار گرفته است. کتیبه ای سنگی از بازسازی اساسی آن در سال هزار و شصت و هشت هجري قمري خبر می دهد. در ورودي مسجد دو لنگه است و در سال هزار و نود و دو هجري قمري به دستور شخصي به نام سلطان محمد ساخته شده است. بناي اوليه مسجد فاقد گلدسته بوده و دو گلدسته موجود به دستور شخصي به نام تقيخان رازاني در سال هزار و دويست و نه هجري قمري ساخته شده است. منبر چوبی نه پلهاي مسجد جامع بسیار هنرمندانه و زیبا ساخته شده است و حکاکی روی آن، تاریخ هزار و شصت و هشت هجري قمري را نشان می دهد.
مسجد جامع بروجرد دارای سنگ نوشته ها و یادگارهای تاریخی زیادی است. بر بالاي در غربی، سنگ نوشتهاي کوچک نصب شده كه به زمان شاه عباس اول مربوط است. در ضلع شرقی مسجد، آرامگاهی وجود دارد. وضوخانه مسجد در مجاورت مسجد قرار گرفته و دارای یک ورودی بزرگ است که به غریبخانه مشهور است. غریب خانه در گذشته احتمالا یک نوانخانه و استراحتگاه عمومی برای مسافران و افراد بی پناه بوده است. قديمي ترين بخش آن فضاي زيـر گـنبـد خانه است كه قدمت آن به اواسط قرن 4 هجري شمسي مي رسد. در دوره سلجوقي اين بنا بـازسـازي و تزئيناتي به آن افزوده شـد امـا در زمـان ايلخاني بنا در يك دوره ركود قرار گـرفـت كه دليل آن شايد مربوط به حملات ويرانگـر مغول و زمين لرزه سال 715هجري باشـد كـه باعث ويراني هفتاد درصد شهر و بخـشهـايـي از مسجد شده است. گنبد مسجد جامع بروجرد در اصل از بناهای دوره ساسانی است که اساسا بعنوان یک آتشکده در شهر بروجرد بنا نهاده شده است. چند سال قبل در اثر ریزش کف مسجد، دخمه ای قدیمی همراه با آثاری از کوزه های شکسته در زیر گنبد اصلی مسجد به دست آمد. اعراب در حمله به ایران آتشکده ها را تبدیل به مسجد کردند که مسجد جامع بروجرد نیز نمونه ای از همین دست است.
هرچند مردم محلی معتقدند امام حسن مجتبی (ع) به بروجرد سفری داشته و در مسجد جامع منبری و سخنی داشته، اما شاهدی بر این مدعا وجود ندارد. همچنین در گذشته گفته می شد که تونلی زیر زمینی بین مسجد جامع و مسجد سلطانی (امام) وجود دارد که این نیز تا کنون اثبات نشده است. مسجد جامع بروجرد در جریان بمباران هواپیماهای عراقی خسارات شدیدی دید و بخشهایی از شبستان شمالی آن ویران شد. همچنین زمین لرزه های متعدد و بارندگی های شدید، آسیب های جدی بر آن وارد آورده است. بنا بر خاطرات افراد سالخورده، نبرد و تیراندازی های شدیدی بین قشون رضا خان و متمردین لرستان در درون و مجاور این مسجد در گرفته است. چند سال قبل به هنگام مرمت دیواره مسجد، استخوانهای مردی پیدا شده بود که بصورت عمودی در دل دیوار قرار داشت. نحوه تدفین عمودی جسد احتمالا به منظور تنبیه و زهر چشم گرفتن بوده است.
اداره میراث فرهنگی بروجرد خدمات ارزنده ای را برای بازسازی و نگهداری مسجد انجام داده است که هرچند ناکافی اما چشمگیر بوده اند. با این حال، ساخت و ساز های بی رویه در اطراف مسجد، کاربری نامناسب مغازه های مجاور مسجد، رطوبت، لرزش، برگزاری مراسم گوناگون در مسجد، و نیز برخی تعمیرات سطحی و غیر کارشناسی، آن را در معرض خطر جدی قرار داده است. این مسجد زیبا و منحصر به فرد با حدود یازده قرن قدمت می تواند به مرکزی برای گردشگری تبدیل شود. مسجد جمعه بروجرد در سال 1314 شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در صورت تلاش و دلسوزی بیشتر بروجردی ها، ویژگی های منحصر به فرد این مسجد به گونه ای است که می تواند آن را شایسته ثبت بین المللی نماید.
تخریب گلدسته های مسجد جامع
یکی از دیدنی های اصلی این مسجد منبر چوبی نه پله آن است که بسیار هنرمندانه ساخته شده است و حکاکی روی آن، تاریخ هزار و شصت و هشت هجري قمري را نشان می دهد. سازنده آن، یارمحمد نجار بوده است. در بین اهالی بروجرد شایع است که امام حسن مجتبی(ع) سفری به بروجرد داشته و بر بالای این منبر سخنرانی کرده است که با توجه به تاریخ ساخت منبر و نبودن اطلاعات کافی، امری نادرست می نماید.
مسجد جامع بروجرد در جریان بمباران هواپیماهای عراقی خسارات شدیدی دید و بخشهایی از شبستان شمالی آن ویران شد. همچنین زمین لرزه های متعدد و بارندگی های شدید، آسیب های جدی بر آن وارد آورده است. آخرین باز زمین لرزه بروجرد و دورود، فروردین سال ۱۳۸۵ موجب فرو ریختن گلدسته ها و آسیب دیدن پنجاه درصدی مسجد شد، که نیاز به توجه ویژهای دارد.
مسجد جامع بروجرد یا مسجد عتیق
قدمت
قرن چهارم هجری قمری مقارن با دوره آل بویه که در ادوار بعدی الحاقاتی بدان افزوده شداست.
مشخصات
بنای فوق دارای گنبد دو پوششی بوده که در ادوار پیشین تخریب ودر زمان شاهرخ تیموری (807 هجری قمری) بازسازی می گردد.
پوسته بیرونی گنبد در سال 1350 هجری شمسی بدان افزوده شد.
در دوره قاجار دو گلدسته (منار) در طرفین ایوان احداث گردید.ورودی جبهه شرقی بدان اضافه و تعمیراتی در جبهه غرب و جنوب انجام گرفت.
بانیان اثر
در ساخت این بنای سترگ افرادی نظیر حموله بروجردی ، ابوالعز محمد بن طاهر بن سعید مشهور به عزالملک بروجردی (چهارمین وزیر سلطان مسعود سلجوقی ) ، یار محمد نجار ، محمد تقی رازانی ، محمد حسین ابن عبد الصمد بروجردی و حاجی اسماعیل سهیم بوده اند.
آسیب شناسی بناهای تاریخی
پیشینه حفاظت آثار تاریخی و میراث فرهنگی در ایران به بیش از پانصد سال قبل از میلاد مسیح باز می گردد. داریوش در کتیبه مشهور خود، از آیندگان می خواهد که آنچه را او برجای نهاده است تخریب نکنند. در کتیبه های دیگری نیز به امر حفظ بناها اشاره شده است.
بدون شک، مشارکت مردم در احیای فرهنگ و ثروتهای گذشته را نمی توان نادیده گرفت و تجربه های جهانی ثابت کرده است که اگر مردم آگاه باشند، خود را وارث این سرمایه های اقتصادی و بهره مند از آن می دانند و در حفظ آن تلاش می کنند و هر اندازه مسئولان سازمانهای مرتبط با طرحهای توسعه و شهرسازی به اهمیت این موضوع پی ببرند، سازمان میراث فرهنگی نیز تنها نخواهد ماند و با دلگرمی بیشتر به حفظ ارزشها خواهد پرداخت.
بزرگترین هنر ایرانی، عجین بودن با طبیعت است و معماری ایرانی نیز خود را جدا از این مشخصه نمی داند.
معماری هر منطقه متاثر از طبیعت، فرهنگ و اقلیم آن دیار است. نور، چشم انداز، جهت، مقیاس مناسب، تناسبات، ارتفاع طبقات، نوع مصالح و پوششها، ترکیبات فضای پلان، جملگی در معماری بناهای قدیمی به چشم می خورد که در ساخت و سازهای امروزی نباید نادیده گرفته شود.
با رعایت موارد فوق است که فرهنگ ایرانی غنی می شود و معماری ایرانی هویت فراموش شده خود را باز می یابد. لذا برای آینده بهتر باید گذشته را خوب بشناسیم و در حفظ بناها و بافتهای باارزش تلاش کنیم.
تعریف 1-1: مرمت مداخلات فنی، علمی و هنری است که در تضمین بقای یک اثر باارزش تلاش می کند.
ویژگیهای یک پروژه مرمتی
پروژه های بزرگ مرمتی بناها و بافتهای باارزش دارای ویژگیهای زیر می باشند:
امکان عدم اتمام عملیات اجرائی طبق برنامه ریزی اولیه
موارد زیر ممکن است منجر به تغییر در برنامه زمان بندی اولیه یا متوقف شدن پروژه می شود، که ممکن است مردم یا مالکین را دلسرد و بی اعتماد نماید.
الف- محدود بودن اعتبارات مالی
ب- تاخیر در موافقت نامه های مراحل اولیه پروژه
پ- عدم تخصیص بودجه
ت- کمبودهای مقطعی بازار مواد ومصالح
ج- محدوده زمانی محدود در اجرای عملیات مرمتی
ه- عدم همکاری سازمانهای دیگر با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
جبران ناپذیر بودن مداخلات غیراخلاقی و غیراصولی
انتخاب گروه کار مناسب.
(شامل: متخصص سازه، باستان شناس، تاریخ دان، فیزیک دان، شیمی دان، کارشناس مالی، حقوقی، نقشه کش، کارشناس آزمایشگاه و استادکاران ماهر فنون سنتی)
مجریان و طراحان امر مرمت باید علاقمند به حفظ ثروتهای فرهنگی باشند و به حرفه خود و ضوابط مرمتی آشنایی کافی داشته باشند و با همکاری یکدیگر حداقل مداخلات، موثرترین و کم هزینه ترین راه حل مرمتی را اجرا کنند.
پرداخت هزینه اقدامات مرمتی بناهای ثبت شده از محل اعتبارات ملی یا جهانی
منابع
دکتر محیط طباطبایی عضو هیات علمی دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی ایران زمین، معاون سابق معرفی و آموزش سازمان میراث فرهنگی و پژوهشگر تاریخ درباره بناها و محوطههای تاریخی.
محمد منصور فلامکی، باززنده سازی بناها و شهرهای تاریخی، انتشارات دانشگاه تهران
محمد حسن محب علی، اصغر محمد مرادی، وزارت مسکن وشهرسازی
ماسترودی کازا، ترجمه باقر شیرازی، عدم تعادلها
خبرگزاري دانشجويان ايران
ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
خبر گزاری مهر
